Rak odbytu jest stosunkowo rzadkim nowotworem złośliwym, który stanowi niewielki odsetek wszystkich zachorowań onkologicznych. Choroba przez długi czas może rozwijać się skąpoobjawowo, a pojawiające się dolegliwości bywają mylone z częstymi, łagodnymi schorzeniami okolicy odbytu. Z tego powodu konieczna jest znajomość objawów alarmowych, czynników ryzyka oraz zasad diagnostyki nowotworu.
Spis treści:
- Rak odbytu – co to za choroba?
- Rak odbytu – przyczyny
- Rak odbytu – objawy
- Rak odbytu – diagnostyka
- Rak odbytu – leczenie
- Rak odbytu – przerzuty
- Rak odbytu – rokowania
- Źródła
Rak odbytu – co to za choroba?
Rak odbytu jest rzadką chorobą nowotworową. To nabłonkowy, złośliwy nowotwór rozwijający się w okolicy odbytu. Biorąc pod uwagę lokalizację nowotworu, wyróżniamy:
- raka brzegu odbytu – zmiana rozwija się w odległości równej lub mniejszej niż 5 cm od bruzdy międzyzwieraczowej (ujścia odbytu);
- raka kanału odbytu – nowotwór zlokalizowany jest między bruzdą międzyzwieraczową a pierścieniem odbytowo-odbytniczym.
Rak odbytu stanowi około 1-2% wszystkich przypadków jelita grubego. W Polsce, w latach 2011-2022 odnotowano średnio jedynie 298 nowych przypadków zachorowań rocznie. W tym samym okresie, każdego roku zarejestrowano średnio 251 zgonów z powodu raka odbytu. Choroba zwykle atakuje osoby po 50 roku życia. Większość przypadków stanowi rak płaskonabłonkowy (łac. carcinoma planoepitheliale) kanału odbytu. Rzadziej diagnozuje się raka gruczołowego. W okolicy odbytu diagnozowane są również inne rodzaje nowotworów złośliwych, np. czerniaki.
Rak odbytu – przyczyny
Główną przyczyną rozwoju raka odbytu jest zakażenie wirusem HPV (przede wszystkim podtypami 16, 18, 31, 33, 45), co jest skutkiem ryzykownych zachowań seksualnych.
Większe ryzyko zachorowania na raka odbytu obserwuje się u osób mających wielu partnerów seksualnych oraz podejmujących kontakty analne. Znaczenie mają również przebyte nowotwory związane z zakażeniem HPV, takie jak rak szyjki macicy, rak pochwy czy rak sromu, wcześniejsze występowanie zmian brodawkowatych w okolicy odbytu lub narządów płciowych, a także przebyta radioterapia obejmująca okolicę odbytu.
Do czynników ryzyka zalicza się również palenie tytoniu, które – jak wskazują badania – odgrywa szczególnie istotną rolę u kobiet. Prawdopodobieństwo zachorowania wzrasta także u osób cierpiących na choroby autoimmunologiczne, z osłabioną odpornością, będących w trakcie leczenia immunosupresyjnego i zakażonych wirusem HIV (u 80-85% chorych na raka kanału odbytu stwierdza się infekcję tym patogenem).
Większe ryzyko zachorowania na raka odbytu obserwowane jest również u osób cierpiących na przewlekłe choroby proktologiczne (np. nawrotowe ropnie odbytu czy przetokę odbytu).
Rak odbytu – objawy
Jednym z najczęstszych objawów raka odbytu jest krwawienie z odbytu. Chociaż może ono budzić uzasadniony niepokój, samo w sobie nie przesądza o rozpoznaniu nowotworu. Krwawienie z tej okolicy często towarzyszy również łagodnym schorzeniom proktologicznym, takim jak choroba hemoroidalna czy szczelina odbytu. Z tego względu nie należy wyciągać pochopnych wniosków ani zakładać najgorszego scenariusza.
Jednocześnie krwawienia z odbytu nie wolno bagatelizować. Jest to objaw alarmowy, który zawsze wymaga konsultacji lekarskiej oraz ustalenia jego przyczyny. Szacuje się, że występuje on u około 45% chorych, dlatego każdy epizod krwawienia, zwłaszcza nawracający lub współistniejący z innymi dolegliwościami, powinien skłonić do przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki.
Do pozostałych objawów raka odbytu należą:
- owrzodzenie, wyczuwalny guzek lub stwardnienie w rejonie odbytu,
- świąd, pieczenie i ból w okolicy odbytu,
- powiększenie pachwinowych węzłów chłonnych,
- ból w miednicy,
- uczucie niepełnego wypróżnienia,
- zmiana rytmu wypróżnień,
- parcie na stolec,
- wydzielina z odbytu,
- zaburzenie czynności zwieraczy,
- dyskomfort nasilający się podczas oddawania stolca.
Rak odbytu – diagnostyka
Objawy mogące świadczyć o rozwoju raka odbytu powinny skłonić do konsultacji lekarskiej. Wczesna diagnostyka ma kluczowe znaczenie, ponieważ umożliwia wykrycie choroby na etapie, gdy leczenie jest najbardziej skuteczne.
Podczas wizyty lekarz w pierwszej kolejności przeprowadza szczegółowy wywiad medyczny. Pyta o rodzaj dolegliwości, czas ich trwania, nasilenie oraz okoliczności, w jakich się pojawiają. Istotne są również informacje dotyczące przebytych chorób, zażywanych leków, czy występowania nowotworów w rodzinie.
Kolejnym etapem jest badanie przedmiotowe, obejmujące ocenę jamy brzusznej oraz okolicy odbytu. Lekarz wykonuje również badanie per rectum (przez odbyt), które pozwala ocenić kanał odbytu i dolny odcinek odbytnicy oraz wykryć ewentualne nieprawidłowości, takie jak guz lub stwardnienie. U kobiet konieczne jest przeprowadzenie badania per vaginam z oceną przegrody odbytniczo-pochwowej oraz badanie cytologiczne materiału pobranego z kanału szyjki macicy.
W diagnostyce wykorzystuje się także anoskopię lub rektoskopię. Badania te umożliwiają dokładną ocenę kanału odbytu i końcowego odcinka jelita grubego, pobranie wycinków do badania histopatologicznego oraz wykluczenie innych możliwych przyczyn krwawienia z odbytu, takich jak hemoroidy, szczelina odbytu czy zmiany zapalne. Jeśli to konieczne, specjalista zleca również wykonanie tomografii komputerowej jamy brzusznej i miednicy z podaniem środka kontrastowego – badanie pozwala ocenić rozległość zmian nowotworowych oraz ewentualne zajęcie okolicznych narządów i węzłów chłonnych. W wybranych przypadkach, gdy konieczna jest dokładniejsza ocena zaawansowania choroby, lekarz może zlecić również rezonans magnetyczny miednicy.
Rak odbytu – leczenie
Współczesne leczenie płaskonabłonkowego raka kanału odbytu znacząco różni się od postępowania stosowanego w wielu innych nowotworach przewodu pokarmowego. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami ESMO (ang. European Society for Medical Oncology) i NCCN (ang. National Comprehensive Cancer Network), leczeniem z wyboru u większości chorych jest radiochemioterapia (takie postępowanie jest skuteczne nawet w 80-90% przypadków). Leczenie chirurgiczne nie stanowi obecnie standardowego postępowania pierwszego rzutu i jest zarezerwowane głównie dla chorych z utrzymującą się chorobą lub nawrotem nowotworu po zakończeniu radiochemioterapii. Taka procedura pozwala u wielu chorych zachować zwieracze odbytu i uniknąć konieczności wyłonienia trwałej stomii.
Podstawą leczenia raka płaskonabłonkowego brzegu odbytu o niskim zaawansowaniu oraz raka gruczołowego kanału odbytu jest postępowanie chirurgiczne, niekiedy konieczne jest zastosowanie radiochemioterapii.
Po zakończeniu leczenia pacjent pozostaje pod stałą kontrolą onkologiczną. W ciągu pierwszych dwóch lat wizyty kontrolne odbywają się zazwyczaj co trzy miesiące, natomiast w kolejnych latach ich częstotliwość zmniejsza się do jednej wizyty co sześć miesięcy. Podczas każdej kontroli lekarz ocenia okolicę odbytu oraz regionalne węzły chłonne, zwłaszcza pachwinowe. W zależności od wskazań, wykonywane są: badanie per rectum, anoskopia oraz badanie palpacyjne i ultrasonograficzne węzłów chłonnych.
W celu wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu choroby lub przerzutów, przez pierwsze trzy lata po zakończeniu terapii zaleca się również coroczne wykonywanie tomografii komputerowej klatki piersiowej, jamy brzusznej i miednicy. Kobiety powinny ponadto regularnie poddawać się badaniom cytologicznym zgodnie z zaleceniami lekarza.
Rak odbytu – przerzuty
Podobnie jak inne nowotwory złośliwe, rak odbytu ma zdolność do rozprzestrzeniania się poza miejsce pierwotnego występowania. Najczęściej pierwszym miejscem szerzenia się choroby są regionalne węzły chłonne, zwłaszcza węzły pachwinowe, ale również węzły okołoodbytnicze czy miedniczne. Przerzuty odległe najczęściej diagnozowane są w wątrobie i płucach.
Rak odbytu – rokowania
Rokowanie u chorych na raka płaskonabłonkowego odbytu zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania nowotworu w chwili rozpoznania. Najlepsze wyniki leczenia osiąga się u osób z chorobą ograniczoną do miejsca powstania guza (I i II stopień zaawansowania) – w tej grupie odsetek przeżyć pięcioletnich wynosi około 82%. W przypadku zajęcia regionalnych węzłów chłonnych (III stopień zaawansowania choroby), przeżycie pięcioletnie obserwuje się u około 66% chorych, natomiast obecność przerzutów odległych (świadczących o IV stopniu zaawansowania nowotworu) wiąże się ze znacznie mniej korzystnym rokowaniem – około 34% pacjentów przeżywa co najmniej pięć lat od rozpoznania.
Źródła:
- Marcinkowska Daria, Glinkowski Sławomir, Spych Michał, Rak odbytu – multidyscyplinarny problem medyczny. Diagnostyka i leczenie, Nowa Medycyna, 2022; 29(2): 49-57.
- Pilonis Nastazja, Jak często występuje rak odbytu?, dostęp: 01.08.2026.
- Pilonis Nastazja, Leczenie raka płaskonabłonkowego kanału odbytu, dostęp: 02.08.2026.
- Rao S (i in.), Anal cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up, dostęp: 02.08.2026.
- Wysocki Wojciech M., Rutkowski Andrzej, Rak odbytu, dostęp: 02.08.2026.
- Wysocki Wojciech, Rak odbytu – wczesne objawy, rozpoznanie i leczenie, dostep: 02.08.2026.
- Wang Bo, Jaiswal Sunny, Saif Muhammad W, First Case of the Cervical Lymph Node as the Only Site of Metastasis from Anal Cancer, dostęp: 02.08.2026.
