Nowotwory mózgu to zmiany, które mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy. Wywodzą się bezpośrednio z tkanek mózgu albo stanowią przerzuty nowotworów z innych narządów. Objawy chorób tego typu są zróżnicowane i zależą głównie od lokalizacji oraz wielkości guza. Mimo postępu diagnostyki oraz metod leczenia, schorzenia nadal stanowią poważny problem medyczny i terapeutyczny.
Spis treści:
- Czym są nowotwory mózgu?
- Nowotwory mózgu – rodzaje
- Nowotwory mózgu – przyczyny
- Nowotwory mózgu – objawy
- Nowotwory mózgu – diagnostyka
- Nowotwory mózgu – leczenie
- Nowotwory mózgu – wsparcie dla chorego
- Źródła
Czym są nowotwory mózgu?
Nowotwory mózgu wraz z nowotworami rdzenia kręgowego należą do grupy nowotworów ośrodkowego układu nerwowego (nowotworów OUN).
W 2022 roku na całym świecie odnotowano około 320 tysięcy nowych przypadków nowotworów mózgu, co uplasowało je na 19. miejscu pod względem częstości występowania nowotworów. W tym samym roku choroby te były przyczyną około 240 tysięcy zgonów, zajmując 12. miejsce wśród najczęstszych przyczyn śmierci związanych z nowotworami.
W Polsce, rocznie odnotowuje się około 2–3 tysięcy przypadków guza mózgu. Choroba może rozwinąć się w każdym wieku, zachorowalność rośnie w czwartej dekadzie życia osiągając maksimum po 70 roku życia. Nieco częściej schorzenie atakuje mężczyzn niż kobiety.
Nowotwory mózgu – rodzaje
Nowotwory mózgu mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy. Zmiany łagodne (68% przypadków) zazwyczaj rozwijają się wolniej i rzadko naciekają okoliczne tkanki. Mimo to bywają groźne, ponieważ mogą uciskać ważne struktury mózgu, co ma niebagatelny wpływ na jakość życia i zdrowie chorego. Najczęściej występującym nowotworem łagodnym mózgu jest oponiak, wywodzący się z opon mózgowo-rdzeniowych.
Nowotwory złośliwe (32% przypadków guzów mózgu) cechują się szybszym wzrostem, większą agresywnością oraz zdolnością do naciekania sąsiednich tkanek i tworzenia przerzutów odległych, co znacznie utrudnia leczenie. Do najczęstszych nowotworów złośliwych tego typu u dorosłych (80-90% przypadków) należą glejaki, które powstają z komórek glejowych. Wyróżniamy glejaki ograniczone o niskim stopniu złośliwości (G1) oraz rozlane i naciekające (stopnie G2-G4), które cechują gorsze rokowania. Do guzów tego typu zaliczamy między innymi glejaka wielopostaciowego, skąpodrzewiaka czy gwiaździaka. U dzieci najczęstszym typem nowotworów złośliwych mózgu są nowotwory zarodkowe (np. rdzeniak, który zwykle zlokalizowany jest w móżdżku).
Nowotwory mózgu dzieli się także na pierwotne i wtórne. Nowotwory pierwotne rozwijają się bezpośrednio w obrębie mózgu, natomiast wtórne powstają w wyniku przerzutów z innych narządów objętych chorobą nowotworową. Najczęściej są to przerzuty nowotworów płuca, piersi, nerki, jelita grubego oraz czerniaka. Warto podkreślić, że u osób dorosłych, guzy przerzutowe należą do najczęściej rozpoznawanych nowotworów wewnątrzczaszkowych.
Nowotwory mózgu – przyczyny
Nie do końca poznane są dokładne przyczyny powstawania nowotworów mózgu, choć zauważono, że ich rozwojowi sprzyjają:
- niektóre zespoły genetyczne (np. zespół Li-Fraumeni, zespół Turcota, neurofibromatoza typu 1 i 2, zespół Lyncha, rodzinna polipowatość gruczolakowata, zespół Cowdena, zespół Gorlina);
- narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego (np. w przebiegu radioterapii);
- wiek – choroba atakuje najczęściej osoby w 8. dekadzie życia;
- czynniki środowiskowe, w tym uwarunkowania społeczno-ekonomiczne – liczne badania epidemiologiczne, zwłaszcza prowadzone w Stanach Zjednoczonych, wskazują, że wyższy status społeczno-ekonomiczny może być związany z większym ryzykiem rozwoju guzów OUN u osób dorosłych.
Nowotwory mózgu – objawy
Objawy nowotworów mózgu są bardzo różnorodne i w dużym stopniu zależą od lokalizacji zmiany oraz struktur układu nerwowego, które zostały zajęte przez proces nowotworowy. Rodzaj i nasilenie dolegliwości mogą się różnić w zależności od wielkości guza, tempa jego wzrostu oraz wpływu na funkcjonowanie mózgu.
Najczęstszym symptomem nowotworów mózgu jest ból głowy o różnym nasileniu i charakterze – bywa tępy, pulsujący czy rozpierający. Bywa intensywniejszy po przebudzeniu się rano, choć nie jest to regułą. Dolegliwości bólowe mogą nasilać się podczas wysiłku fizycznego, kaszlu, kichania czy zmiany pozycji ciała. Wraz z postępem choroby ból zwykle staje się coraz silniejszy i bardziej uporczywy.
Do innych objawów nowotworów mózgu należą między innymi nudności i wymioty, zaburzenia widzenia (takie jak podwójne widzenie czy pogorszenie ostrości wzroku), a także problemy z równowagą i koordynacją ruchową. U części chorych mogą pojawić się napady drgawkowe (nawet u osób, które wcześniej nie chorowały na padaczkę). Często obserwuje się również zaburzenia pamięci, trudności z koncentracją oraz zmiany zachowania i osobowości, takie jak drażliwość, apatia czy wahania nastroju.
W zależności od lokalizacji guza, mogą występować także niedowłady kończyn, osłabienie siły mięśniowej, zaburzenia równowagi, koordynacji ruchowej, niedowłady czy drętwienie ciała. Niektórzy pacjenci skarżą się również na przewlekłe zmęczenie, senność oraz pogorszenie sprawności intelektualnej (zaburzenia mowy lub trudności w rozumieniu wypowiedzi, problemy z pamięcią, koncentracją, zaburzenia orientacji w codziennych obowiązkach).
Nowotwory mózgu – diagnostyka
Diagnostyka nowotworów mózgu rozpoczyna się zazwyczaj od szczegółowego wywiadu lekarskiego – w przypadku występowania niepokojących objawów mogących świadczyć o rozwoju choroby zaleca się konsultację z neurologiem. Lekarz dokładnie pyta pacjenta o schorzenia współistniejące, przyjmowane leki oraz styl życia. Zbiera również szczegółowe informacje na temat rodzaju dolegliwości, czasu ich trwania, stopnia nasilenia oraz okoliczności, w których się pojawiają. Istotnym elementem diagnostyki jest również przedmiotowe badanie neurologiczne, podczas którego oceniana jest między innymi siła mięśniowa, koordynacja ruchowa, odruchy oraz funkcjonowanie układu nerwowego. Objawy podwyższonego ciśnienia tętniczego (ból głowy, wymioty) mogą być wskazaniem również do przeprowadzenia badania na oka.
Kolejnym etapem są badania obrazowe, przede wszystkim rezonans magnetyczny z kontrastem oraz (rzadziej) tomografia komputerowa. Pozwalają one określić lokalizację, wielkość i wstępny charakter zmiany w obrębie mózgu. Na podstawie uzyskanych wyników lekarz podejmuje decyzję o dalszym postępowaniu, które może obejmować wykonanie biopsji lub chirurgiczne usunięcie guza. Biopsja oraz zabieg operacyjny umożliwiają pobranie materiału do badania histopatologicznego. Jest to najważniejszy etap diagnostyki, ponieważ pozwala ostatecznie potwierdzić charakter zmiany oraz określić typ nowotworu i stopień jego złośliwości.
Jeżeli istnieje podejrzenie, że guz mózgu stanowi przerzut nowotworowy, diagnostyka musi zostać rozszerzona o poszukiwanie ogniska pierwotnego choroby onkologicznej w innych narządach. W tym celu wykonuje się dodatkowe badania, między innymi tomografię komputerową klatki piersiowej, jamy brzusznej oraz miednicy. W zależności od sytuacji klinicznej, lekarz może zlecić także badania endoskopowe, a u kobiet również mammografię. Uzupełnieniem diagnostyki są podstawowe badania laboratoryjne krwi oraz oznaczenie markerów nowotworowych, dobieranych indywidualnie z uwzględnieniem płci i podejrzewanego typu nowotworu.
Nowotwory mózgu – leczenie
Leczenie nowotworów mózgu stanowi duże wyzwanie, ponieważ zmiany rozwijają się w obrębie bardzo wrażliwych struktur układu nerwowego. Terapia często wiąże się z ryzykiem powikłań, dlatego konieczne jest dokładne oszacowanie potencjalnych korzyści i zagrożeń oraz staranne zaplanowanie całego procesu leczenia.
Sposób postępowania zależy przede wszystkim od charakteru zmiany, jej lokalizacji, wielkości oraz obecności objawów neurologicznych. Łagodne guzy, które nie powodują dolegliwości i nie wykazują cech wzrostu, mogą wymagać jedynie regularnej obserwacji oraz okresowych badań kontrolnych. W przypadku nowotworów złośliwych konieczne jest natomiast wdrożenie leczenia.
Podstawową metodą terapii jest leczenie chirurgiczne, o ile lokalizacja guza pozwala na bezpieczne przeprowadzenie operacji. Celem zabiegu jest całkowite usunięcie zmiany nowotworowej. Nie zawsze jednak jest to możliwe, ponieważ guzy mózgu często znajdują się w strukturach odpowiedzialnych za ważne funkcje życiowe, a ich uszkodzenie mogłoby prowadzić do poważnych następstw neurologicznych. W takich sytuacjach usuwa się jedynie część guza.
Leczeniem uzupełniającym jest radioterapia, stosowana zarówno przed operacją, jak i po jej przeprowadzeniu. Szczególną rolę odgrywa radioterapia stereotaktyczna, która umożliwia bardzo precyzyjne napromienianie zmiany nowotworowej, ograniczając jednocześnie ryzyko uszkodzenia zdrowych tkanek otaczających guz. W terapii nowotworów mózgu wykorzystuje się również chemioterapię oraz nowoczesne terapie celowane, dobierane indywidualnie w zależności od typu nowotworu i jego cech biologicznych.
Nowotwory mózgu – wsparcie dla chorego
Postępowanie pooperacyjne u pacjentów z nowotworami mózgu obejmuje nie tylko dalsze leczenie onkologiczne, ale również rehabilitację, która pomaga choremu odzyskać możliwie największą sprawność i poprawia jakość życia.
U wielu osób po operacji mogą występować różnego rodzaju trudności neurologiczne, między innymi problemy z poruszaniem się, osłabienie siły mięśniowej, zaburzenia koordynacji ruchowej czy trudności z mówieniem i komunikacją. Z tego względu istotną rolę odgrywa fizjoterapia, terapia logopedyczna oraz inne formy wsparcia terapeutycznego, dostosowane do indywidualnych potrzeb chorego.
W niektórych przypadkach konieczna jest również pomoc psychologiczna. Osoby dotknięte nowotworem mózgu nie zawsze potrafią zaakceptować diagnozę oraz konsekwencje związane z leczeniem. Problemy zdrowotne, ograniczenie sprawności czy trudności w wykonywaniu codziennych obowiązków mogą prowadzić do obniżenia nastroju, lęku, frustracji, a nawet depresji. Wsparcie psychologiczne pomaga choremu lepiej radzić sobie z emocjami, stresem oraz zmianami w życiu wynikającymi ze schorzenia.
Bardzo ważną rolę odgrywa także wsparcie ze strony rodziny i najbliższych. Pomoc domowników może polegać między innymi na wspieraniu chorego w codziennych czynnościach, motywowaniu go do rehabilitacji, towarzyszeniu podczas wizyt lekarskich oraz zapewnianiu poczucia bezpieczeństwa i akceptacji. Istotne jest również okazywanie cierpliwości, zrozumienia oraz wsparcia emocjonalnego, które pomagają łatwiej przystosować się do zmian związanych z chorobą i leczeniem.
Źródła
- Wiercińska Magdalena, Guzy mózgu – rodzaje, objawy, leczenie, rokowanie, dostęp: 21.05.2026.
- Didkowska Joanna (i in.), Raport, Nowotwory złośliwe mózgu analiza epidemiologiczna, Narodowy Instytut Onkologii, Krajowy Rejestr Nowotworów, Warszawa 2025.
- PAP, Glejaki najczęściej występującymi i najbardziej agresywnymi nowotworami mózgu w Polsce. Nowy raport Krajowego Rejestru Nowotworów, dostęp: 21.05.2026.
- Żędzian Agnieszka, Guz mózgu – symptomy i diagnostyka, dostęp: 25.05.2026.
