Badania endoskopowe są obecnie powszechnie stosowane zarówno w diagnostyce objawowych pacjentów, jak i w programach badań przesiewowych. Większość z nich jest małoinwazyjna, wykonywana z wykorzystaniem giętkich endoskopów – w razie potrzeby możliwe jest zastosowanie procedur anestezjologicznych w celu zwiększenia komfortu badanego. Dzięki wysokiej czułości diagnostycznej oraz możliwości jednoczesnego pobrania wycinków lub wykonania zabiegów leczniczych, badania endoskopowe stanowią jedno z najważniejszych narzędzi współczesnej onkologii.
Spis treści:
- Czym są badania endoskopowe?
- Wskazania do przeprowadzenia badań endoskopowych
- Badania endoskopowe w diagnostyce nowotworów
- Kolonoskopia jako badanie przesiewowe
- Źródła
Czym są badania endoskopowe?
Badanie endoskopowe to procedura diagnostyczno-lecznicza, przeprowadzana przy pomocy endoskopu – cienkiego wziernika, dzięki któremu możliwe jest obrazowanie tkanek wnętrza organizmu. W trakcie badania, dzięki kamerze umieszczonej na endoskopie, lekarz na ekranie monitora widzi badane struktury oceniając ich kondycję – w ten sposób możliwe jest wykrycie nieprawidłowości, takich jak np. zmiany zapalne, owrzodzenia, nowotwory, polipy czy naczyniaki. Kanał narzędziowy urządzenia umożliwia dodatkowo pobranie wycinków do diagnostyki histopatologicznej, a także przeprowadzenie wybranych zabiegów chirurgicznych.
Ze względu na obszar organizmu poddawany ocenie oraz zakres badania wyróżnia się kilka rodzajów badań endoskopowych. Są to między innymi:
- kolonoskopia – polega na ocenie całego jelita grubego. Badanie umożliwia wykrycie zmian zapalnych, polipów oraz nowotworów, a także pobranie wycinków do badania histopatologicznego i wykonanie niektórych zabiegów leczniczych;
- gastroskopia – jest badaniem endoskopowym górnego odcinka przewodu pokarmowego. Pozwala na ocenę przełyku, żołądka oraz dwunastnicy, a także rozpoznanie zmian, takich jak owrzodzenia, stany zapalne czy nowotwory;
- rektoskopia – służy do oceny odbytnicy. Wykonuje się ją przede wszystkim w diagnostyce krwawień z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, zmian zapalnych oraz guzów zlokalizowanych w obrębie odbytnicy;
- sigmoidoskopia – umożliwia ocenę odbytnicy oraz esicy. Jest mniej rozległym badaniem niż kolonoskopia i znajduje zastosowanie w diagnostyce chorób końcowego odcinka jelita grubego;
- ezofagoskopia – polega na endoskopowej ocenie przełyku. Badanie pozwala wykryć zmiany zapalne, zwężenia, żylaki oraz nowotwory;
- duodenoskopia – jest badaniem dwunastnicy, podczas którego można również ocenić okolicę brodawki większej dwunastnicy, czyli ujście przewodów żółciowych i trzustkowych;
- endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW/ERCP) – łączy techniki endoskopowe i radiologiczne. Badanie umożliwia ocenę dróg żółciowych oraz przewodów trzustkowych po podaniu środka kontrastowego, a także wykonanie zabiegów terapeutycznych, takich jak usunięcie złogów czy założenie protezy;
- kolposkopia – jest badaniem pozwalającym ocenić kondycję pochwy i szyjki macicy. To popularna procedura ginekologiczna jest stosowana w diagnostyce schorzeń układu rozrodczego kobiet;
- bronchoskopia – jest badaniem endoskopowym dróg oddechowych. Umożliwia ocenę tchawicy i oskrzeli oraz pobranie materiału do badań diagnostycznych;
- cystoskopia – polega na wziernikowaniu pęcherza moczowego. Stosowana jest w diagnostyce krwiomoczu, zmian nowotworowych oraz innych chorób układu moczowego;
- artroskopia – służy do wziernikowania stawów, umożliwiając ocenę elementów które je tworzą, a także przeprowadzenie zabiegów terapeutycznych;
- duktoskopia – służy do oceny przewodów mlecznych piersi. Badanie wykorzystywane jest głównie w diagnostyce patologicznych wycieków z brodawki sutkowej;
- fistuloskopia – umożliwia ocenę przetok, zwłaszcza przetok okołoodbytniczych. Dzięki temu badaniu można dokładnie określić ich przebieg oraz zaplanować odpowiednie leczenie;
- laryngoskopia – polega na wziernikowaniu krtani, umożliwia ocenę jej kondycji.
Wskazania do przeprowadzania badań endoskopowych
Endoskopia jest wskazana w diagnostyce chorób zapalnych, zakaźnych, owrzodzeń, zwężeń, krwawień oraz wad anatomicznych narządów. Wykorzystuje się ją także w przypadku występowania niepokojących objawów klinicznych wymagających pogłębionej diagnostyki oraz w celu kontroli przebiegu choroby i oceny skuteczności wdrożonego leczenia.
Oprócz zastosowania diagnostycznego, badania endoskopowe pełnią również funkcję terapeutyczną. Podczas ich wykonywania możliwe jest między innymi pobranie wycinków do badań, usunięcie zmian patologicznych, tamowanie krwawień, usuwanie ciał obcych, poszerzanie zwężeń oraz wykonywanie innych, małoinwazyjnych procedur leczniczych.
W wybranych przypadkach, badania endoskopowe wykorzystuje się także w działaniach profilaktycznych i badaniach przesiewowych. Umożliwiają one wykrycie zmian chorobowych na wczesnym etapie rozwoju, często jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych, co zwiększa szanse na skuteczne leczenie i poprawia rokowanie.
Badania endoskopowe w diagnostyce nowotworów
Badania endoskopowe odgrywają kluczową rolę we współczesnej diagnostyce nowotworów, ponieważ umożliwiają bezpośrednią ocenę błony śluzowej narządów oraz wykrycie zmian chorobowych. W przeciwieństwie do wielu badań obrazowych, endoskopia pozwala nie tylko na uwidocznienie podejrzanych zmian, ale również – jak wspomniano wcześniej – na pobranie wycinków do badania histopatologicznego, które stanowi podstawę rozpoznania nowotworu.
Jedną z największych zalet badań endoskopowych jest możliwość wykrywania zmian przednowotworowych oraz nowotworów we wczesnym stadium, kiedy terapia jest najbardziej skuteczna i wiąże się z większą szansą na całkowite wyleczenie chorego. W przypadku niektórych nowotworów, badania endoskopowe umożliwiają także jednoczesne wykonanie zabiegów terapeutycznych – przykładem może być resekcja polipów.
Do najpowszechniej wykonywanych badań endoskopowych należą kolonoskopia i gastroskopia. Ich szerokie zastosowanie wynika z dużej częstości występowania chorób przewodu pokarmowego oraz znaczącego obciążenia populacji nowotworami jelita grubego czy żołądka.
Kolonoskopia jako badanie przesiewowe
W Polsce, jedynym badaniem endoskopowym wykorzystywanym w populacyjnym programie badań przesiewowych w kierunku nowotworów jest kolonoskopia. Stanowi ona podstawową metodę profilaktyki raka jelita grubego, ponieważ umożliwia wykrycie zarówno wczesnych postaci nowotworu, jak i zmian przednowotworowych, które mogą zostać usunięte podczas badania. Dzięki temu kolonoskopia pełni nie tylko funkcję diagnostyczną, ale również profilaktyczną, przyczyniając się do zmniejszenia zachorowalności i umieralności z powodu raka jelita grubego. Program realizowany jest na terenie całego kraju i finansowany ze środków Ministerstwa Zdrowia.
Źródła:
- Gośliński Jarosław, Endoskopia w diagnostyce nowotworów, dostęp: 02.08.2026.
- Onkonet, Badania endoskopowe w diagnostyce onkologicznej, dostęp: 02.08.2026.
- Nowakowska-Duława Ewa, Jarosław Reguła, Szczepanek Małgorzata, Rola endoskopii w badaniach przesiewowych w kierunku nowotworów przewodu pokarmowego i trzustki w Europie. Omówienie stanowiska European Society of Gastrointestinal Endoscopy 2020, dostęp: 02.08.2026.
